Fundacja rodzinna: kiedy pomaga w stabilności i porządku na lata

Fundacja rodzinna to osoba prawna, której celem jest gromadzenie majątku, zarządzanie nim i realizacja świadczeń na rzecz beneficjentów zgodnie z wolą fundatora określoną w statucie. W uproszczeniu: wnosisz majątek do fundacji, a fundacja zarządza nim i wypłaca świadczenia według ustalonych zasad.

Kluczowa różnica między fundacją a typowym dziedziczeniem polega na tym, że w fundacji to nie ludzie dziedziczą majątek, lecz majątek pozostaje w fundacji, a ludzie korzystają z niego na określonych warunkach. Fundator może ustalić, kto, kiedy, ile i pod jakimi warunkami otrzymuje świadczenia.

Fundacja rodzinna nie jest fundacją charytatywną - jej celem nie jest działalność publiczna, lecz zabezpieczenie interesów rodziny fundatora.

Fundacja rodzinna bywa wybierana wtedy, gdy standardowe narzędzia - testament, darowizny, umowy - nie dają wystarczającej kontroli lub bezpieczeństwa.

Pierwszy typowy problem to ochrona majątku przed rozdrobnieniem. Przy dziedziczeniu przez kilka pokoleń majątek dzieli się na coraz mniejsze części. Fundacja pozwala utrzymać go w całości, a świadczenia wypłacać według ustalonych proporcji.

Drugi problem to oddzielenie własności od zarządzania. Gdy spadkobiercy nie są przygotowani do prowadzenia firmy lub zarządzania majątkiem, fundacja może powierzyć zarządzanie profesjonalistom, a spadkobiercom zapewnić jedynie świadczenia.

Trzeci problem to ochrona przed zachowkiem. Majątek wniesiony do fundacji nie wchodzi do masy spadkowej, co może ograniczyć roszczenia o zachowek - choć nie eliminuje ich całkowicie.

Fundacja rodzinna to narzędzie złożone i kosztowne - zarówno w założeniu, jak i w bieżącym funkcjonowaniu. Wymaga prowadzenia pełnej księgowości, sporządzania sprawozdań, opłacania organów. Dla majątków o mniejszej wartości koszty te mogą być nieproporcjonalnie wysokie.

Fundacja wymaga też akceptacji pewnej utraty kontroli. Fundator określa zasady w statucie, ale po jego śmierci zmiana tych zasad może być trudna lub niemożliwa. Trzeba dobrze przemyśleć, czy dzisiejsze ustalenia będą sensowne za dwadzieścia lub pięćdziesiąt lat.

Wreszcie, fundacja rodzinna to stosunkowo nowe rozwiązanie w polskim prawie - przepisy obowiązują od maja 2023 roku. Praktyka dopiero się kształtuje, a interpretacje urzędów mogą ewoluować. To nie powód, by unikać fundacji, ale powód, by podchodzić do niej z odpowiednią ostrożnością i wsparciem prawnym.

Sukces fundacji rodzinnej zależy od jakości jej dokumentów - przede wszystkim statutu. To tam określa się kluczowe kwestie: kto jest beneficjentem, jakie są zasady świadczeń, kto zarządza fundacją, jak podejmowane są decyzje, jak można zmieniać zasady w przyszłości.

Szczególną uwagę warto poświęcić zasadom świadczeń. Czy beneficjenci mają prawo do regularnych wypłat, czy tylko do świadczeń uznaniowych? Czy świadczenia zależą od spełnienia warunków - na przykład ukończenia edukacji, osiągnięcia wieku, sytuacji życiowej? Jak rozstrzygane są spory?

Równie ważne są mechanizmy kontroli i bezpieczeństwa. Kto może odwołać zarząd? Jak chronić fundację przed niekompetentnymi lub nieuczciwymi zarządcami? Jakie są zabezpieczenia przed wyprowadzeniem majątku?

Testament i fundacja rodzinna odpowiadają na różne pytania. Testament mówi przede wszystkim, kto dziedziczy - kto stanie się właścicielem majątku po Twojej śmierci. Fundacja mówi, jak majątek ma funkcjonować w czasie - kto zarządza, kto korzysta, na jakich zasadach.

Testament daje spadkobiercom pełną swobodę - mogą z majątkiem zrobić, co chcą. Fundacja pozwala tę swobodę ograniczyć - beneficjenci korzystają z majątku, ale nie są jego właścicielami i nie mogą nim dowolnie dysponować.

Dla niektórych to zaleta - możliwość zabezpieczenia majątku przed roztrwonieniem, ochrony firmy przed rozdrobnieniem, zapewnienia stałych świadczeń na pokolenia. Dla innych to wada - odebranie bliskim prawa do decydowania o własnym majątku.